Berichten

Stilte van Shusaku Endo
24 december 2012Boeken, HoofdberichtRedactie 1 Comments

Laatst verscheen in het Kerkblaadje, tegenwoordig Ecclesia geheten, een aardig stukje. Een citaat:

Bij rusten hoort het zwijgen, aldus Guardini. “Zwijgen bestaat niet meer, wel kletsen zonder einde.” Er bestaat geen eenzaamheid meer. “Allen lopen naar elkaar, in bijeenkomsten, gezelschappen, congressen, verenigingen, organisaties.: Omdat niemand alleen kan zijn, is er ook geen gemeenschap.” Zijn onthutsende conclusie: “Daarom ook is God zo ver van ons. Want God is een verborgen God, die in de stilte woont.”

De huidige generatie leeft in digitale netwerken, twittert (de Duitse filosoof Heidegger sprak al over de ontaarding van het spreken (Rede) in gebabbel, geklets (das Gerede) van het ‘men’(man)), en is actief op Facebook. Een virtuele wereld waarin men nauwelijks toekomt aan het lezen van boeken. Waar is het intensief omgaan met de bronnen van de christelijke traditie? Is het geen wonder dat we geestelijk opdrogen? (K. van der Zwaag, Ecclesia nr. 24 – december 2012)

Nu willen wij het niet zo hard stellen dat alles van de virtuele wereld slecht is. Het gaat er immers om dat je niet geleefd wordt door die wereld. Als er een berichtje binnenkomt op WhatsApp tijdens het Bijbel lezen, kun je dan doorgaan met het lezen van je Bijbel of moet je naar het berichtje kijken? Kun je de verleiding weerstaan die de druk van het sociale contact in zich draagt?

Terug naar de stilte uit het stukje. De stilte van Guardini is de stilte van de binnenkamer. De stilte zoals die bij de katholieken in het klooster ervaren kan worden. (K. van der Zwaag stelt in het hele artikel dat wij die stilte met de Reformatie te veel hebben verwaarloosd, waardoor wij niet meer geestelijk kunnen opladen om daarna beter in de wereld te functioneren.) Maar er is ook een andere stilte. De stilte van Psalm 22:1-2. De Stilte (1966) van Shusaku Endo. Endo (1923 – 1996) leefde als christen in het onchristelijke Japan. Met de achtergrond dat er in de zeventiende eeuw ernstige christenvervolging plaatsvond. En waar nu slechts een kleine gemeenschap is overgebleven. Stilte is een roman van Endo die gaat over die periode van christenvervolging. Bas Heijne schrijft het volgende over Stilte, waarin de betekenis van de titel duidelijk wordt:

De zwijgzaamheid uit de titel is de stilte van God zelf, die stom toeziet hoe in het Japan in de eerste helft van de zeventiende eeuw duizenden eenvoudige Japanners gemarteld en ter dood gebracht worden vanwege hun katholieke geloof. Een Portugese priester, Sebastian Rodrigo, reist via Macao met gevaar voor eigen leven naar Japan, waar eerder zijn leermeester, vader Ferreira, naartoe is getrokken. Deze schijnt, zo wordt verteld, onder druk van de Japanners het geloof te hebben afgezworen door zijn voet op de fumie te zetten, een plank met de afbeelding van Jezus. Die verloochening is voor Rodrigo aanvankelijk onbegrijpelijk, maar al snel wordt hijzelf het moeras ingetrokken dat Japan heet.

(…)

Wat de opgejaagde Rodrigo in vertwijfeling brengt is echter niet de verschrikking die hij en de gelovigen moeten ondergaan, maar de stilte van God. Terwijl de aanhoudende regen het Japanse landschap in een grijze modderpoel verandert en de boeren met een deerniswekkende gelatenheid hun martelaarschap ondergaan, wacht de priester tevergeefs op het teken van God dat hun lijden zin zal geven. Maar God blijft zwijgen.

Rodrigo wordt aangegeven door Kichijiro, een Judas-figuur die hem blijft achtervolgen. In de gevangenis praat zijn leermeester, de afvallige Fereirra, op hem in en probeert hem zover te krijgen dat hij zijn voet op de fumie zal zetten. Aan het eind van de roman is Rodrigo alles afgenomen. Geestelijk en lichamelijk gebroken bezwijkt hij en geeft te kennen dat hij het geloof zal afzweren. Rodrigo heft zijn voet op om op de beeltenis van Christus te trappen. ‘Hij voelde een doffe, zware pijn in die voet. Het was niet louter een formaliteit. Hij zou nu trappen op wat hij als het mooiste in zijn leven had beschouwd, het allerheiligste waar hij in had geloofd, op degene die het meest beantwoordde aan de idealen en dromen van de mensen. De pijn die hij in zijn voet voelde! Op dat ogenblik sprak de man op de koperen plaat tot de priester: “Trap maar. Trap maar. Ik ken de pijn in je voet het allerbeste. Trap maar. Ik ben in deze wereld geboren om door jullie vertrapt te worden.”

Na de immense verlatenheid die Endo eerder in zijn roman heeft laten zien, is dit een hartverscheurende scène, voor mij een van die passages in de literatuur die de kracht van een openbaring hebben. Rodrigo loochent het geloof, hij raakt het laatste kwijt dat hij bezit, maar God heeft niet gezwegen.

Want Psalm 22 gaat verder dan alleen de eerste twee verzen. Er is de belofte. Leest u de Psalm er maar op na.

Bij uitgeverij Kok is Stilte recent opnieuw uitgegeven. Recent besprak Enny de Bruijn o.a. Stilte in haar rubriek in het RD.

'Een reactie to “Stilte van Shusaku Endo”'

Geef uw reactie

Now add some widgets!